Ματθαίος Τσαχουρίδης

Διδάκτορας Μουσικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Λονδίνου (Goldsmiths)

Επικοινωνία

Email: makoulis@tsahouridis.com

Ακολουθήστε τον Ματθαίο
Κωνσταντίνος Τσαχουρίδης

Διδάκτορας Μουσικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Λονδίνου (Goldsmiths)

Επικοινωνία

Email: konstantinos@tsahouridis.com

Ακολουθήστε τον Κωνσταντίνο
Ακολουθήστε Ψυχή και Σώμα
Ερευνητικό πεδίο – Επιστημονικό έργο

«Μόλο που προσπάθησα να μελετήσω αχώριστα κείμενο και μουσική των δημοτικών τραγουδιών δεν μπόρεσα να εξετάσω ούτε την σχέση της ελληνικής φωνητικής με τον τρόπο που εκπέμπει την φωνή του ο Έλληνας τραγουδιστής, ούτε το πώς αλλοιώνει τους φθόγγους της ομιλίας για να πετύχει το ηχητικό του ιδανικό» (Λιάβας, 2006:14). Παραπέμποντας στα λόγια του εθνομουσικολόγου Samuel Baud-Bovy, θεωρώ πως τα παρακάτω λεγόμενα εγκαινιάζουν μια νέα προσέγγιση του ελληνικού «ηχητικού ιδανικού» έτσι όπως οραματίστηκε ένας από τους σημαντικότερους ιδρυτές της ελληνικής εθνομουσικολογίας. Με μια ασυνήθιστη έρευνα, για τον τομέα της εθνομουσικολογίας, η διατριβή μου με θέμα «Παραδοσιακές φωνητικές τεχνικές του Πόντου και της Ηπείρου στην σύγχρονη Ελλάδα: μια αντανακλαστική μουσική εθνογραφία» αποπερατώθηκε επιτυχώς (με δίχως προτεινόμενες διορθώσεις) σε μια καινούρια γενιά διδακτορικών του Ηνωμένου Βασιλείου στην ‘μουσική πρακτική’.


Φωτογραφία: γιώργος_σκανδαλάρης


Τα αποτελέσματα της διατριβής εστιάζονται σε τρία επίμαχα σημεία: α) την απόδειξη φωνητικών τεχνικών μέσω της επιτόπιας ερευνάς και της φωνητικής ανάλυσης, β) την διασαφήνιση του όρου της «αμφιμουσικότητας» στην φωνητική πρακτική μέσω αντανακλαστικής μελέτης, και γ) την ‘γεφύρωση’ του κενού που δημιουργείται μεταξύ της πράξης και της θεωρίας στον τομέα της παραδοσιακής φωνητικής πρακτικής αλλά και στον γενικότερο τομέα της φωνής. Η επιτόπια έρευνα διεξήχθη στον ελλαδικό χώρο από τον Σεπτέμβριο του 2003 και ως τον Δεκέμβριο του 2008 ακολουθώντας την οπτική με την οποία τέτοιου είδους έρευνες συντάσσονται και αναλύονται στο πλαίσιο της εθνομουσικολογίας και της μουσικής πρακτικής.


Έτσι, η καινοτομία ενός πονήματος που στοχεύει στην αποκρυστάλλωση των φωνητικών τεχνικών σε παραδοσιακές κοινωνίες και όχι στο κατά εξοχήν δυτικό κλασσικό τραγούδι ενθαρρύνει ολοένα και περισσότερο τη ροή της μελέτης και της αντιπαράθεσης στην χαοτική, προς το παρόν, κατάσταση που επικρατεί στην μουσική πρακτική παραδοσιακών φωνών ανά την υφήλιο. Αυτό είναι με την σειρά του απολύτως αναμενόμενο δεδομένου ότι η όποια φωνητική παρατήρηση τάσσεται απέναντι σε ένα ατέρμονο φωνητικό διακύβευμα: την διασαφήνιση του παραγόμενου φωνητικού ήχου του οποίου η πολυπλοκότητα αλλά και ο έλεγχος ενός τραγουδιστή πάνω στον φωνητικό του μηχανισμό είναι αμφίβολος σε πολλά επίπεδα για ανατομικούς λόγους.


Στόχος μου ήταν και είναι η παρούσα έρευνα να συμβάλλει στην ολιστική μελέτη της ελληνικής παραδοσιακής φωνής αλλά και να αποτελέσει πρότυπο έρευνας για παρόμοιες μελέτες σε άλλες παραδόσεις. Σημαντικό επιχείρημα αποτελεί επίσης το γεγονός ότι οι περισσότερες μελέτες που αφορούν στα ηχογεωλογικά τοπία του ελληνικού χώρου στοχεύουν την συγκέντρωση υλικού με απώτερο σκοπό να ερευνηθεί το «τι» εκτελείται και όχι το «πώς». Αποτέλεσμα είναι η μη εύρεση ποθητής ισορροπίας μεταξύ των δύο αυτών παραγόντων που μοιράζονται εξίσου το καύχημα της επιτυχίας σε κάθε εκτέλεση. Παρόλο το γεγονός ότι υπήρξαν αξιόλογοι ερευνητές, κέντρα διάσωσης και προώθησης της ελληνικής παράδοσης καθώς και αξιοσέβαστες ατομικές προσπάθειες συγκέντρωσης του ελληνικού παραδοσιακού ρεπερτορίου, υπάρχει παντελή έλλειψη στον τομέα της μουσικής πρακτικής, ιδιαίτερα στο ζήτημα της φωνητικής πρακτικής. Επιπρόσθετα, υπάρχει σύγχυση της διαχωριστικής γραμμής μεταξύ ερμηνείας και εκτέλεσης κάτι το οποίο διευκρινίζεται ξεκάθαρα στο πόνημα μιας και η ανατομική προσέγγιση της φωνητικής εκτέλεσης διαφέρει κατά πολύ από αυτήν της ερμηνευτικής- στιλιστικής.


Φωτογραφία: γιάννης_ζιώρης


Έχοντας την ιδιότητα του εντόπιου ερευνητή- εκτελεστή η διατριβή που εκπονήθηκε αποτελεί ένα ακόμα παράδειγμα της αποκαλούμενης «εντόπιας ανθρωπολογίας της μουσικής» με προτερήματα και μειονεκτήματα που αναλύονται εμβριθέστερα στο πόνημα. Η ουσιαστική συμβολή της έρευνας, όμως, βρίσκεται στην ανάλυση και διασαφήνιση της χρήσης του φωνητικού οργάνου στο ρεπερτόριο του Πόντου και της Ηπείρου στη σύγχρονη Ελλάδα έτσι όπως αυτή ορίζεται από την τρέχουσα πρακτική. Πιο συγκεκριμένα η ανάλυση τεκμηριώνει το γεγονός ότι η παραγωγή του φωνητικού ήχου εξαρτάται άμεσα από την διαστηματική σχέση των φθόγγων που χρησιμοποιούνται στο κάθε ιδίωμα πάνω στο οποίο αντιδρά το φωνητικό μας όργανο. Κατά συνέπεια όσο μεγαλύτερα είναι τα διαστήματα μεταξύ των φθόγγων (όπως στην Ηπειρώτικη πεντατονία) τόσο μεγαλύτερο «χώρο» χρειάζεται το φωνητικό όργανο για την ακριβή εκφορά του ήχου ‘αναγκάζοντας’ το στην έντονη χρήση της στοματικής κοιλότητας και εστιάζοντας τον ήχο στην σκληρή υπερώα. Απεναντίας όσο μικρότερα τα διαστήματα (όπως στο ποντιακό ιδίωμα) τόσο μικρότερος και ο επιτρεπόμενος χώρος για την ηχητική εκφορά με αποτέλεσμα την χρήση της μαλακής υπερώας και της ρινικής κοιλότητας.


Κατόπιν αναφοράς σε σχετική βιβλιογραφία του αντικειμένου, το δεύτερο κεφάλαιο της διατριβής είναι αφιερωμένο στην ανατομία της φωνής έτσι όπως αυτό είναι δυνατό να εννοηθεί από τραγουδιστές δυτικής κλασσικής μουσικής και φωνολόγους. Στόχος του παραπάνω είναι η πολυπόθητη, από όλους, απόκτηση «εικόνας της λειτουργίας της φωνής» έτσι ώστε να γίνουν κατανοητά και εφαρμόσιμα τα πορίσματα αυτής της εθνογραφίας. Με αφετηρία την αμφιλεγόμενη «ασματομετρία» του Αμερικάνου εθνομουσικολόγου Alan Lomax, η περιεκτική περίληψη των βασικών πορισμάτων της έρευνας για το ποντιακό τραγούδι έχει ως εξής:


- γενική προτίμηση στους υψίφωνους τραγουδιστές με μη καλυμμένη εκφορά του ήχου (φώνηση όπως αυτή δημιουργείται πριν από το πρώτο φωνητικό πέρασμα). Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του ποντίου τραγουδιστή, Χρύσανθου, του οποίου το φωνητικό όργανο κινείτο άνετα στο ΣΙ5 και ΝΤΟ5 με ακραίες νότες να φθάνουν την ΦΑ δίεση 5.*
- εξαίρετη χρήση κινούμενου λάρυγγα
- «σπασίματα» της φωνής μέσω της μαλακής υπερώας αλλά και της εναλλαγής μεταξύ αληθινής και ψεύτικης φωνής (falsetto).
- το εστιακό σημείο πριν την τελική εκφορά συναντάται στο πίσω μέρος της στοματικής κοιλότητας
- μίμηση της εκτέλεσης μελισμάτων της ποντιακής λύρας από την φωνή
- ιδιαίτερη σχέση κοινού-τραγουδιστή, και
- χρήση του στέρνου και άνω στήθους για έμφαση στο ισχυρό μέτρο.


Εν συνεχεία, στο Ηπειρώτικο φωνητικό ιδίωμα έχουμε μια από τις λίγες περιπτώσεις παραδοσιακής πολυφωνίας στην γηραιά Ήπειρο όπου γίνεται έντονη χρήση μιας σπάνιας ανημίτονης πεντατονίας διακρινόμενη για τα εξής φωνητικά χαρακτηριστικά:
- προτίμηση στις βαθύφωνες φωνές
- χρήση απαγγελίας από τον παρτή (κύρια φωνή) της ομάδας
- μειωμένη χρήση του κινούμενου λάρυγγα για την παραγωγή μελισμάτων
- έντονη χρήση του σαγονιού για την παραγωγή φωνητικών «σπασιμάτων»
- τοποθέτηση ανοιχτής στοματικής κοιλότητας για μεγαλύτερη ένταση
- το εστιακό σημείο πριν την τελική εκφορά του ήχου συναντάται στο μπροστά μέρος της στοματικής κοιλότητας.


Είναι βασικό να κατανοηθεί ότι αν και τα διάφορα μουσικά συστήματα της εγγύς και μέσης ανατολής χρησιμοποιούν τις ίδιες κλίμακες με διαφορετική ορολογία, αυτό που εν τέλει διαφοροποιεί τα φωνητικά τους ιδιώματα είναι ακριβώς η ανατομική προσέγγιση της φωνής και η διαφορετική χρήση του φωνητικού οργάνου. Έτσι, η παραπάνω έρευνα εξασφαλίζει και κατοχυρώνει τεκμηριωμένα τεχνικές που ταυτοποιούν τα παραπάνω ιδιώματα στον Ελλαδικό χώρο χωρίς αυτό να αποκλείει επιρροές από γειτονικούς λαούς. Ωστόσο, η εν λόγω διατριβή δεν παύει να είναι το πρώτο μέρος μιας μεγαλύτερης έρευνας που στόχο έχει την αποκρυστάλλωση της χρήσης της φωνής στην Ελλάδα, την τεκμηρίωση της μέσα από την μελέτη της εθνομουσικολογίας, την σωστή εμπέδωση των ηχογεωλογικών τοπίων και την τελική κατάρτιση ενός συγκεκριμένου καταστατικού διδασκαλίας και ρεπερτορίου.


Η έννοια της «αμφιμουσικότητας» είναι επίσης αναπόσπαστο κομμάτι της διατριβής και έχει να κάνει με όλους εκείνους τους εκτελεστές που μπορούν και «κινούνται» με ευκολία στα διάφορα φωνητικά ιδιώματα. Η ιδέα, παραδείγματος χάρη, του να μπορεί κανείς να επαμφοτερίζει μεταξύ του ποντιακού και ηπειρώτικου ή γενικότερα του παραδοσιακού και του οπερετικού ιδιώματος είναι ενδιαφέρουσα ως προς την εμπέδωση των γνωσιακών μεθόδων της κάθε περίπτωσης αλλά και του παραγόμενου ήχου. Είναι το σημείο όπου ο ερευνητής-εκτελεστής αποδεικνύεται χρήσιμο εργαλείο εξερεύνησης μέσα από μια σειρά καταθέσεων και απόψεων έτσι ώστε να υπάρξει το ποθητό αποτέλεσμα της εμβάθυνσης στον εσωτερικό κόσμο του εκτελεστή.


Κλείνοντας τούτες τις σύντομες αναφορές στην έρευνα αλλά και στα πορίσματα της διατριβής μου θα ήθελα να επισημάνω πως ο εγκλωβισμός σε μεμονωμένες θεωρητικές αντιλήψεις που θέλουν την παράδοση να μελετάται ως ένα μουσειακό ιδίωμα και όχι εξελισσόμενο περιορίζει την ολιστική μελέτη του αντικειμένου. Αντ΄ αυτών των προκρούστειων διαθέσεων είναι ανάγκη να υιοθετηθούν νέες προσεγγίσεις που θα εγκαινιάσουν νέες οπτικές γωνίες για όλες τις εκφάνσεις της τέχνης. Στην περίπτωση του ελληνικού παραδοσιακού τραγουδιού είναι γεγονός πως υπάρχουν πολλά περιθώρια διεύρυνσης της σχετικής προβληματικής σε νέους άξονες που ξεκινούν όχι πάντα από την αναζήτηση της στιγμής δημιουργίας αλλά και από την στιγμή της απόδοσης με στόχο πάντα την ολιστική εμπέδωση των ελληνικών ηχογεωλογικών τοπίων.


* με τον όρο 5 υποδεικνύεται η οκτάβα στο πιάνο έτσι όπως αυτή συναντάται στο οπερετικό τραγούδι


ΛΟΙΠΑ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΑ


Σώμα και Μουσική. Η αντίδραση του ανθρωπίνου σώματος κατά τη διάρκεια της εκτέλεσης.

Αμφιμουσικότητα και γνωσιακές μέθοδοι για εκτελεστές μουσικούς.

Μουσική και γλώσσα.

Μουσική λογοκρισία.

Ιταλική όπερα 18ου αιώνα.

Ανάλυση φωνής μέσω ψηφιακών τεχνολογιών

Ιστορία της εθνομουσικολογίας


ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ-ΣΥΝΕΔΡΙΑ-ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ

1) ‘The Epirotic Folk Vocal Polyphony in Contemporary Greece: Performance and the Involvement of Higher Education in an Oral/Aural Tradition’, (Υπό έκδοση, Ιανουάριος 2015) Advanced Musical Performance: Investigations in Higher Education Learning, by Ashgate Publishing Ltd, LONDON.


2) Pontic Singing in Contemporary Greece: Vocal Techniques and Pedagogical Implications of an Aural/Oral Tradition, Ηλεκτρονική δημοσίευση στο ακαδημαϊκό περιοδικό International Journal of Humanities and Social Science, 2014 (Vol. 3, No. 18), http://www.ijhssnet.com/


3) «Το τραγούδι των Ελλήνων του Πόντου στην σύγχρονη Ελλάδα: Τεχνικές της φωνής και παιδαγωγικές προσεγγίσεις μιας προφορικής παράδοσης». Μουσικοπαιδαγωγικά 2011 (Ε.Ε.Μ.Ε., Ελληνική Ένωση για τη Μουσική Εκπαίδευση).


4) Η φωνή στις ηλικίες των 6-8 ετών. Προετοιμασία και διδακτική του ομαδικού τραγουδιού. Ηλεκτρονική δημοσίευση στο ακαδημαϊκό περιοδικό της HEJMEC, Σεπτέμβριος 2010 www.helmec.eu (Vol.1)


5) ‘Folk Vocal Techniques of Pontos and Epirus in Modern Greece: A Study in Reflexive Musical Ethnography’ (22/3/2009)
Εισήγηση-Παρουσίαση στο πανεπιστήμιο University of East Anglia της Μεγάλης Βρετανίας στην Ημερίδα που οργανώνει το British Centre for Literary Translation με θέμα: Greece: Myths, art, Music


6) «Vocal production of Pontic Singing in contemporary Greece: issues and pedagogical implications» [Φωνητική παραγωγή του ποντιακού τραγουδιού στη σύγχρονη Ελλάδα]. Research Studies in Music Education, (Υπό έκδοση, SAGE: London).


7) «Χρύσανθος Θεοδωρίδης: ένα φωνητικό φαινόμενο» (Μάϊος 2008).
Εισήγηση-παρουσίαση στην ημερίδα που διοργανώθηκε από το ΚΕΠΟΜΕ (Κέντρο Ποντιακών Μελετών) αφιερωμένη στα τρία χρόνια μετά το θάνατο του πόντιου τραγουδιστή Χρύσανθου Θεοδωρίδη, (Υπό έκδοση, ΚΕΠΟΜΕ).


8) «From concert hall to night club: a singer’s perspective on bimusicality» (Φεβ. 2007).
Εισήγηση-παρουσίαση στο μονοήμερο επιστημονικό συνέδριο, Goldsmiths (Λονδίνο) με τίτλο: Interculturalism in Music Creativity and Performance. Practices that involve crossing boundaries between ‘Contemporary Music’, ‘Popular Music’, and ‘World Music’. [ Πολυπολιτισμικότητα στην μουσική δημιουργία και πρακτική. Πρακτικές που φέρουν διασταυρωμένα όρια μεταξύ της ‘Μοντέρνας Μουσικής’, ‘Λαϊκής Μουσικής’ και Εθνικής Μουσικής’]. The Centre for Contemporary Music Cultures [Κέντρο Μοντέρνων Μουσικών σπουδών].


9) «Ελληνική παραδοσιακή φωνητική μουσική και η εκτέλεση της» (5,6,7,-11-2007)
Παρουσίαση, διδασκαλία και εκτέλεση επιλεγμένης ελληνικής παραδοσιακής φωνητικής μουσικής για τρεις συνεχόμενες μέρες κατόπιν προσκλήσεως του τμήματος Εθνομουσικολογίας του Πανεπιστημίου Λίμερικ (Limerick) της Ιρλανδίας.


10) «Το ποντιακό τραγούδι και οι τεχνικές του» (Απρίλιος 2006).
Παρουσίαση-ομιλία που πραγματοποιήθηκε στο παραλιακό κάστρο της Νορβηγικής πόλης Κρίστιανσαν στο πλαίσιο του φεστιβάλ εθνικής μουσικής Arinn. Στόχος ήταν η γνωριμία της ποντιακής μουσικής με το ξένο ακροατήριο και η εκτέλεση σκοπών του Πόντου.


11) «Η παραγωγή της φωνής στο ποντιακό τραγούδι: μια πρώτη προσέγγιση»
Άρθρο στο τεύχος 11 του ακαδημαϊκού περιοδικού ‘Πολυφωνία’, Φθινόπωρο 2007, σελ. 119-132, εκδόσεις ΚΟΥΛΤΟΥΡΑ, Αθήνα. Πρόκειται για μια εισαγωγική προσπάθεια ανίχνευσης των φωνητικών τεχνικών που συναντάμε στο ποντιακό τραγούδι της σύγχρονης Ελλάδας μέσα από την τρέχουσα πρακτική.


12) «Η ανατομία της φωνής» (12-6-2004).
Εισήγηση-ομιλία στην ακαδημαϊκή ημερίδα Βυζαντινής μουσικής που οργανώθηκε από την Ιερά Μητρόπολη Βεροίας, Ναούσης και Καμπανίας στη Ιερά Μονή της Παναγίας Δοβρά.


Φωτογραφία: λευτέρης_τσινάρης